Жастар неке құруға асықпайды: Қазақстандағы отбасы институты қалай өзгеріп жатыр
АСТАНА. KAZINFORM – Қазақстанда Отбасы күні 1994 жылдан бері аталып өтеді. Атаулы күнге орай Kazinform тілшісі елдегі отбасы институтының қазіргі ахуалы мен оны қолдауға бағытталған мемлекеттік саясаттың қалай өзгергеніне шолу жасады
Отбасы құндылығы өзгерді ме?
Елімізде 6,2 миллионнан астам отбасы бар. Алайда соңғы статистика неке санының азайып, ажырасудың керісінше көбейгенін көрсетеді. 2026 жылдың алғашқы үш айында 21,6 мың неке тіркелген. Бұл – өткен жылдың сәйкес кезеңінен 4%-ға аз әрі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткіш. Неке саны бойынша Алматы, Түркістан облысы және Астана алда тұр.
Осы кезеңде 11,2 мың неке бұзылған. Бұл – соңғы жеті жылдағы ең жоғары көрсеткіш. Ажырасу саны Алматы, Астана және Қарағанды облысында көп тіркелген. Ажырасулардың шамамен 35 пайызы бірге тұрғанына бір-төрт жыл болған жұптарға тиесілі. Бұл жас отбасылардың ортақ тұрмысқа, қаржылық міндеттемелерге және ата-ана болуға бейімделу кезінде қиындықтарға жиі тап болатынын аңғартады. Дегенмен оны отбасы институтының әлсіреуімен ғана түсіндіру дұрыс емес. Сарапшылар ажырасудың артында ерлі-зайыптылар арасындағы түсініспеушілік, тұрмыстық міндеттердің тең бөлінбеуі, тәуелділік, опасыздық және зорлық-зомбылық сияқты түрлі себеп барын айтады.
– Ажырасудың көбеюін отбасы институтының әлсіреуі деп бағалауға болмайды. Бұл – отбасылық қатынастардағы күрделі мәселелердің белгісі. Ажырасуды тек теріс құбылыс ретінде қарастыру да дұрыс емес. Егер отбасында зорлық-зомбылық, тұрақты қорлау, алкоголь не есірткіге тәуелділік, балаға қауіп немесе психологиялық қысым болса, ажырасу адамның қауіпсіздігі мен қадір-қасиетін қорғаудың жолы болуы мүмкін. Отбасының беріктігі оның формалды сақталуымен емес, ондағы сенім, құрмет, қауіпсіздік және өзара жауапкершілікпен өлшенуі керек, – деді әлеуметтанушы, PhD докторы Айсұлу Молдабекова.
Жастар некені неге кейінге қалдырады?
Айсұлу Молдабекованың айтуынша, қоғамда отбасы – әлі де маңызды құндылықтардың бірі. Бірақ жастар үшін неке бұрынғыдай әлеуметтік міндет емес, саналы таңдау ретінде қабылдана бастаған. Сондықтан олар отбасын құруға асықпай, алдымен жеке өмірі мен болашағына қатысты бірқатар мәселені шешуге ұмтылады.
– Бұрын неке көбіне жасқа байланысты міндет, әулет жалғастығы және ата-ана күтуімен байланыстырылса, бүгінгі жастар отбасын саналы таңдау ретінде қабылдайды. Олар махаббатпен қатар тұрақты жұмысқа, баспанаға, қаржылық мүмкіндікке, психологиялық үйлесімге және ортақ мақсатқа мән береді, – деді сарапшы.
Бұл өзгеріс алғашқы некеге тұру жасынан да байқалады. Өткен жылы Қазақстанда некеге тұрудың орташа жасы – ерлерде 27,9, әйелдерде 25,3 жас болды.
Неке туралы шешімге экономикалық жағдай да тікелей әсер етеді. Жастардың алдымен қаржылық тұрғыдан аяққа тұруды қалайды. Оған қоса білім алып, кәсіби тәжірибе жинауға кететін уақыт ұзарған.
– Жастардың некені кейінге қалдыруының басты себептерінің бірі – көпшілігі алдымен қаржылық тұрғыдан аяққа тұрып, содан кейін ғана отбасын құруды дұрыс көреді. Сонымен қатар қазіргі жастар білім мен мансапқа көбірек уақыт бөледі. Олар тұрақты жұмыс тауып, өздігінен шешім қабылдай алатын деңгейге жетуді қалайды. Әсіресе қыз-келіншектер арасында білім, мансап және қаржылық дербестікке ұмтылыс күшейген, – деді әлеуметтанушы.
Халықаралық зерттеулерде жастардың некені кейінге қалдыруына баспана мәселесінің де ықпалы бары көрісетіледі. 2026 жылы Human Settlements and Sustainability журналында жарияланған зерттеуде 52 елдің деректері талданып, тұрғын үй құнының өсуі неке қию деңгейінің төмендеуімен байланысты екені көрсетілген.
Онлайн таныстықтан кеш үйленуге дейін
Бүгінде алғашқы байланыс әлеуметтік желілер мен онлайн-платформалар арқылы жиі орнайды. Цифрлық орта адамдардың араласатын ортасын кеңейткенімен, қарым-қатынастың қалыптасу үдерісін де өзгертті.
Психологтердің айтуынша, жастар бір-бірін ұзақ уақыт танып-біліп, хат алмасып, содан кейін ғана шынайы қарым-қатынасқа көшуі мүмкін.
– Жұп болып қалыптасу үдерісі бұрынғыға қарағанда ұзаққа созылуы мүмкін, – деп санайды психолог Ғазиза Әділбай.
Неке жасының ұлғаюы демографиялық көрсеткіштерге де әсер етеді. Себебі некенің кейінге шегерілуі әйелдердің алғашқы баланы дүниеге әкелетін жасын да ығыстырады. Бұл туу көрсеткішінің төмендеу себептерінің бірі болуы мүмкін.
Туу көрсеткіші неге төмендеп барады?
Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, биылғы алғашқы үш айда 74 067 сәби дүниеге келген. Бұл – өткен жылдың сәйкес кезеңінен 4,2%-ға аз. Ал 2021 жылы елде 100 454 сәби туған. Осы бес жылда туу саны шамамен төрттен біріне төмендеген.
2021 жылғы көрсеткіштен кейін туу саны жыл сайын кеміген: 2022 жылы – 4,8%-ға, 2023 жылы – 2,1%-ға, 2024 жылы – 1,8%-ға. 2025 жылы төмендеу қарқыны 15,7%-ға жетті. Биылғы бірінші тоқсандағы көрсеткіш 2007 жылғы деңгейден де төмен болды.
Дегенмен деректерге қарап, ұзақмерзімді демографиялық үрдіс қалыптасты деген қорытынды жасауға әлі ерте. Демографиялық процестерді талдау және болжау орталығының басшысы Аяулым Сағынбаеваның айтуынша, тұрақты үрдісті анықтау үшін кемінде 5–10 жылдық бақылау қажет.
Пандемия да демографиялық көрсеткіштерге айтарлықтай әсер етті. Оның салдары туу, өлім-жітім және көші-қон статистикасынан байқалды. Маманның айтуынша, жиынтық туу коэффициенті 2022 жылдан кейін төмендей бастаған. Пандемия кезінде байқалған қысқа мерзімді «бэби-бумды» да тұрақты үрдіс ретінде бағалауға болмайды.
– Жалпы халық санының өсіміне келетін болсақ, соңғы 10 жылдағы үрдіс шамамен бір деңгейде қалып отыр: Қазақстан халқы жыл сайын орта есеппен 1,3%-ға көбейеді. Бұл көрсеткіш пандемияға дейінгі деңгейге іс жүзінде қайта оралды. Бұл – халықтың жас құрылымының ерекшеліктеріне байланысты қалыпты үрдіс, – деп атап өтті Аяулым Сағынбаева.
Туу санының азаюын тек статистикамен түсіндіру жеткіліксіз. Қазір отбасылар баланың санына ғана емес, ата-ана болуға дайындыққа және баланың өмір сүру жағдайына да көбірек мән бере бастаған. Бұл өзгеріс қазақстандықтардың бала тууға қатысты жоспарларынан да байқалады.
Бұған дейін Қоғамдық даму институты жариялаған «Қазақстандық отбасылар» ұлттық баяндамасындағы сауалнамаға 3 мың респондент қатысқан. Оның нәтижесіне сәйкес, қатысушылардың 73,5%-ы бала тууды жоспарлау қажет деп санайды. Алайда іс жүзінде жүйелі дайындықтан өтетіндердің үлесі небәрі – 17%.
Бала тууды жоспарлау қажеттігін Абай облысы тұрғындарының 99%-ы, Ұлытау облысы тұрғындарының 97,1%-ы, Қостанай облысы тұрғындарының 87,5%-ы, Алматы қаласы тұрғындарының 83,7%-ы және Ақтөбе облысы тұрғындарының 82%-ы қолдаған.
Бұл деректер қазіргі отбасылық саясаттың міндеті тек бала туу көрсеткішін арттырумен шектелмейтінін көрсетеді. Отбасын құруға, ата-ана болуға және бала тәрбиесіне қолайлы жағдай қалыптастыру да маңызды. Осы бағытта мемлекет соңғы жылдары құқықтық және институционалдық тетіктерді күшейтуге басымдық беріп отырғанын айту керек.
Отбасылық саясаттың жаңа бағыты
Соңғы жылдары неке мен отбасы мәселелеріне қатысты заңнама жетілдіріліп, отбасы құндылықтарын нығайту, ата-аналардың жауапкершілігін арттыру және әйелдер мен балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге басымдық беріліп жатыр.
2024 жылы әйелдер мен балалардың қауіпсіздігін күшейтуге бағытталған заң қабылданып, тұрмыстық зорлық-зомбылық үшін жауапкершілік арттырылды. Сонымен бірге әкелер институтын нығайту, отбасылық тәрбие мәдениетін қалыптастыру және ата-аналарға қолдау көрсетуге арналған бастамалар қолға алынды. Солардың бірі – «Ата-аналар академиясы» платформасы.
Отбасылардың мәселесін шешу тетіктерін күшейту бағытында биыл наурызда Отбасын қорғау мәселелері жөніндегі омбудсмен лауазымы да енгізілді. Жаңа институт отбасы саласындағы мемлекеттік саясатты үйлестіруге және азаматтардың құқықтарын қорғауға бағытталған.
Бұл ретте басты міндеттердің бірі – отбасыға қажетті көмекті бір жерден алу мүмкіндігін қамтамасыз ету. Осы мақсатта Отбасын қолдау орталықтарының желісі кеңейтіліп, олар «бір терезе» қағидаты бойынша жұмыс істей бастады.
– Бұған дейін отбасылар қандай мәселе бойынша қай мекемеге жүгінерін білмей, бірнеше мемлекеттік органның табалдырығын тоздыратын. 2024 жылы құрылған Отбасын қолдау орталықтары осы мәселені шешуге бағытталды. «Бір терезе» қағидаты бойынша жұмыс істейтін орталықтарда отбасы психологиялық көмек, тұрмыстық зорлық-зомбылық немесе өзге де әлеуметтік мәселелер бойынша қажетті мамандардың көмегін бір жерден ала алады.
Омбудсмен ретінде менің міндетім – орталықтардың жұмысын тәуелсіз бақылау, мониторинг жүргізу және отбасыларға көрсетілетін көмектің тиімділігін бағалау, – деп түсіндірді Снежанна Имашева.
Отбасыларға қандай қолдау көрсетіледі?
Құқықтық тетіктермен қатар, отбасының тұрақтылығына тікелей әсер ететін әлеуметтік және экономикалық қолдау да маңызды. Сондықтан мемлекеттік саясат тек отбасы құқығын қорғаумен шектелмей, ата-аналар мен балаларға күнделікті өмірде қажетті жағдай жасауға бағытталған.
Еліміздегі отбасыны қолдау жүйесі бала тууға байланысты төлемдерден бастап тұрғын үй, психологиялық және құқықтық көмекке дейінгі бірнеше бағытты қамтиды. Жас және көпбалалы отбасыларға жәрдемақылар, түрлі төлемдер мен атаулы әлеуметтік көмек қарастырылған.
Отбасы тұрақтылығына әсер ететін негізгі мәселелердің бірі – баспана. Осы бағытта экономикалық ұтқырлық сертификаты арқылы бір отбасыға шамамен 4,5 млн теңгеге дейін қолдау көрсетіледі. Соңғы үш жылда осы тетік арқылы мыңдаған отбасы жаңа өңірлерге қоныс аударып, тұрақты баспана алған.
Әлеуметтік және психологиялық қолжетімділікті арттыру үшін Отбасын қолдау орталықтарының желісі де кеңейтілді. Олардың саны 33-тен 124-ке дейін өсіп, 100 мыңнан астам азамат психологиялық, құқықтық және әлеуметтік көмек алды.
Отбасы мен еңбек міндеттерін қатар алып жүру мәселесі де назардан тыс қалған жоқ. Осы мақсатта «Отбасыға қолайлы жұмыс орны» жобасы іске асып жатыр. Жоба ата-аналарға жұмыс пен бала тәрбиесін қатар алып жүруге қолайлы жағдай жасауға бағытталған.
Жалпы, Қазақстандағы отбасы саясатының бағыты біртіндеп өзгеріп келеді. Басты міндет – некені немесе отбасы санын формалды түрде сақтап қалу ғана емес, азаматтардың отбасын құруына, бала тәрбиелеуіне және қауіпсіз ортада өмір сүруіне жағдай жасау.
https://kaz.inform.kz/news/zhastar-neke-kuruga-asikpaydi-kazakstandagi-otbasi-instituti-kalay-ozgerp-zhatir-91f8fcfa
https://kaz.inform.kz/news/zhastar-neke-kuruga-asikpaydi-kazakstandagi-otbasi-instituti-kalay-ozgerp-zhatir-91f8fcfa
