ЖАҢА КОНСТИТУЦИЯ – ҚОҒАМ МЕН МЕМЛЕКЕТ ДАМУЫНЫҢ ЖАҢА БАҒДАРЫ

Қазақстанның конституциялық даму тарихында жаңа кезең басталды. 2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдумда қабылданған жаңа Конституция 1 шілдеден бастап күшіне енді. Бұл құжат елдің саяси-құқықтық жүйесіндегі өзгерістерді айқындап қана қоймай, мемлекеттік басқару, азаматтардың құқықтарын қорғау және қоғамдық қатынастарды реттеу бағыттарындағы жаңа нормаларды бекітті.

Конституция – мемлекеттің құқықтық негізін қалыптастыратын басты құжат. Онда елдің даму қағидаттары, билік тармақтарының өкілеттіктері, азаматтардың құқықтары мен міндеттері белгіленеді. Сондықтан Ата Заңға енгізілген өзгерістерді тек заңнамалық жаңарту ретінде емес, қоғам өміріне тікелей әсер ететін маңызды үдеріс ретінде қарастырған жөн.

Жаңа Конституциядағы елеулі өзгерістердің бірі – мемлекеттік билік жүйесін қайта ұйымдастыру. Бұған дейін екі палатадан тұратын Парламенттің орнына бір палаталы Құрылтай институты енгізілді. Оның құрамына партиялық тізімдер бойынша бес жыл мерзімге сайланатын 145 депутат кіреді.

Бұл өзгеріс заң шығару үдерісінің құрылымына жаңа сипат береді. Құрылтай заң қабылдау, мемлекеттік маңызы бар мәселелерді қарау және Үкімет қызметіне қатысты бірқатар өкілеттіктерді жүзеге асырады. Сонымен бірге Вице-Президент лауазымы қайта енгізіліп, оның мәртебесі мен міндеттері конституциялық деңгейде айқындалды.

Тағы бір маңызды институт – Қазақстан Халық Кеңесі. Бұл орган қоғамдық диалогты дамытуға, азаматтық қоғам өкілдерінің ұсыныстарын мемлекеттік шешімдер қабылдау үдерісіне жеткізуге бағытталған. Оның қызметі қоғам мен билік арасындағы өзара байланыстың институционалдық тетіктерін кеңейтуді көздейді.

Аталған өзгерістердің нәтижелілігі жаңа институттардың заңмен белгіленген өкілеттіктерін қаншалықты тиімді жүзеге асыратынына, сондай-ақ олардың қоғам алдындағы ашықтығы мен жауапкершілігіне байланысты болмақ.

Жаңа Ата Заңда адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға ерекше назар аударылған. Құқықтық мемлекеттің негізгі көрсеткіші – заң нормаларының қағаз жүзінде ғана қалмай, күнделікті өмірде нақты орындалуы.

Осы тұрғыдан алғанда, азаматтардың құқықтарын қорғау кепілдіктерін нақтылау маңызды. Мәселен, мемлекеттік органдардың заңсыз әрекеттерінен келтірілген зиянды өтеу құқығы конституциялық деңгейде бекітілді. Бұл мемлекеттік аппараттың жауапкершілігін арттыруға және азаматтардың заңды мүдделерін қорғауға бағытталған.

Сонымен қатар ұсталған адамдарға өз құқықтарын түсіндіру міндеті белгіленді. Мұндай нормалар құқық қолдану тәжірибесінде заңдылық пен әділдік қағидаттарының сақталуына негіз болады.

Конституциялық өзгерістер аясында жеке деректерді, цифрлық ақпаратты және зияткерлік меншікті қорғау мәселелерінің де маңызы арта түсті. Ақпараттық технологиялар қарқынды дамыған қазіргі кезеңде азаматтардың жеке кеңістігі мен деректерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету – құқықтық жүйенің өзекті міндеттерінің бірі.

Жаңа Конституцияның маңызды бағыттарының бірі – білім мен ғылымды, инновацияны және адами капиталды ел дамуының ұзақ мерзімді негізі ретінде бекітуі.

Қазіргі әлемде мемлекеттің бәсекеге қабілеттілігі табиғи ресурстармен немесе өндірістік әлеуетпен ғана өлшенбейді. Білімді ұрпақ, кәсіби мамандар, ғылыми жаңалықтар мен технологиялық жетістіктер экономикалық және әлеуметтік дамудың негізгі факторларына айналып отыр.

Осыған байланысты білім беру сапасын арттыру, ғылымды қолдау, зерттеу жұмыстарын дамыту және жастардың шығармашылық әлеуетін жүзеге асыру мәселелері ерекше мәнге ие. Конституциялық деңгейде бекітілген бұл бағыттар мемлекеттік саясаттың ұзақ мерзімді басымдықтарын айқындауға негіз болады.

Сонымен бірге экологиялық мәдениет, тарихи-мәдени мұраны сақтау, ұлттық құндылықтарды қолдау және қоғамдағы жауапты азаматтық ұстанымды қалыптастыру мәселелері де Ата Заңның негізгі қағидаттары қатарынан орын алды.

Кез келген конституциялық реформаның шынайы нәтижесі оның күнделікті өмірде қалай жүзеге асатынымен өлшенеді. Жаңа нормалардың тиімділігі мемлекеттік органдардың қызметіне, сот жүйесінің тәуелсіздігі мен заңдылықты сақтауына, сондай-ақ азаматтардың құқықтық сауаттылығына тікелей байланысты.

Бұл ретте Конституцияны білу тек заңгерлер мен мемлекеттік қызметшілердің міндеті емес. Әрбір азамат өзінің құқықтары мен міндеттерін түсініп, қоғамдық өмірге белсенді қатысуы қажет. Өйткені құқықтық мәдениеті жоғары қоғамда заңға құрмет, өзара жауапкершілік және қоғамдық келісім қағидаттары берік орнығады.

Жаңа Конституция мемлекеттік институттардың қызметін жаңартумен қатар, азамат пен мемлекет арасындағы қатынастардың құқықтық негізін де айқындайды. Сондықтан оның нормаларын түсіндіру, халық арасында құқықтық сауаттылықты арттыру және реформалардың іске асу барысы туралы ашық ақпарат беру маңызды.

Егенберлі Әбдіраев Әйтеке би аудандық “Жаңалық жаршысы”  гезетінің редакторы